Czym jest tajemnica adwokacka?

tajemnica adwokacka

Tajemnica adwokacka stanowi fundamentalną zasadę w pracy każdego adwokata, będącą wyrazem demokratycznego państwa prawa, w którym szanowane są prawa i wolności obywatelskie. Podstawowa definicja głosi, że tajemnica adwokacka jest obowiązkiem zachowania w tajemnicy wszystkiego, o czym adwokat dowiedział się w trakcie udzielania pomocy prawnej. Zasady jej obowiązywania regulują różnorodne akty prawne, z którym najważniejszym pozostaje ustawa z 1982 roku prawo o adwokaturze. Pomimo przykładania dużej wagi do zachowania tajemnicy, sami adwokaci wciąż spotykają się z niejasnościami w kwestiach jej stosowania. Duży potencjał do nieporozumień interpretacyjnych niosą zapisy dotyczące zwolnień i wyjątków obowiązywania tajemnicy.

Pole dla wszelkich niejasności stanowi także zagadnienie odpowiedzialności osób blisko współpracujących z adwokatem w danej sprawie. Czy są oni zmuszeni do przestrzegania tajemnicy adwokackiej w pełnym zakresie, czy w ich przypadku występują ograniczenia w implementacji tego obowiązku? W poniższym tekście prześledzimy podstawowe zagadnienia dotyczące tajemnicy adwokackiej. Skupimy się na aktach prawnych regulujących jej zakres, takich jak prawo o adwokaturze, kodeks etyki adwokackiej czy kodeks postępowania karnego. Powiemy także, jakimi zasadami obwarowane jest zwolnienie z tajemnicy adwokackiej i czy są wyjątki w jej obowiązywaniu.

Tajemnica adwokacka stanowi fundamentalną zasadę w pracy każdego adwokata, będącą wyrazem demokratycznego państwa prawa, w którym szanowane są prawa i wolności obywatelskie. Podstawowa definicja głosi, że tajemnica adwokacka jest obowiązkiem zachowania w tajemnicy wszystkiego, o czym adwokat dowiedział się w trakcie udzielania pomocy prawnej. Zasady jej obowiązywania regulują różnorodne akty prawne, z którym najważniejszym pozostaje ustawa z 1982 roku prawo o adwokaturze. Pomimo przykładania dużej wagi do zachowania tajemnicy, sami adwokaci wciąż spotykają się z niejasnościami w kwestiach jej stosowania. Duży potencjał do nieporozumień interpretacyjnych niosą zapisy dotyczące zwolnień i wyjątków obowiązywania tajemnicy.

Pole dla wszelkich niejasności stanowi także zagadnienie odpowiedzialności osób blisko współpracujących z adwokatem w danej sprawie. Czy są oni zmuszeni do przestrzegania tajemnicy adwokackiej w pełnym zakresie, czy w ich przypadku występują ograniczenia w implementacji tego obowiązku? W poniższym tekście prześledzimy podstawowe zagadnienia dotyczące tajemnicy adwokackiej. Skupimy się na aktach prawnych regulujących jej zakres, takich jak prawo o adwokaturze, kodeks etyki adwokackiej czy kodeks postępowania karnego. Powiemy także, jakimi zasadami obwarowane jest zwolnienie z tajemnicy adwokackiej i czy są wyjątki w jej obowiązywaniu.

kodeks etyki adwokackiej

W jaki sposób kodeks etyki adwokackiej kształtuje tajemnicę adwokacką?

Kodeks etyki adwokackiej, znany także jako zbiór zasad etyki adwokackiej i godności zawodu, potwierdza zapisy, jakie zawiera ustawa o adwokaturze, wprowadzając kilka dodatkowych regulacji. W ośmiu ustępach zamieścił zasady, które przestrzegane są przez każdego adwokata. Zgodnie z jego postanowieniami, oprócz faktów i wiedzy płynącej z analizy sprawy klienta,  „tajemnicą objęte są nadto wszystkie wiadomości, notatki i dokumenty dotyczące sprawy uzyskane od klienta oraz innych osób, niezależnie od miejsca, w którym się znajdują”. W ustępie czwartym zbiór zasad etyki adwokackiej odnosi się także do kwestii odpowiedzialności osób współpracujących z adwokatem, nakładając na nich taki sam obowiązek zachowania tajemnicy. Jak głosi przepis: „adwokat zobowiąże swoich współpracowników i personel oraz wszelkie osoby zatrudnione przez niego podczas wykonywania działalności zawodowej do przestrzegania obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej”.

Bardzo ważną regulację zawiera także ustęp piąty, który dotyczy technicznych aspektów zapewniania bezpieczeństwa informacji – „adwokat posługujący się w pracy zawodowej komputerem lub innymi środkami elektronicznego utrwalania danych obowiązany jest stosować oprogramowanie i inne środki zabezpieczające dane przed ich niepowołanym ujawnieniem”. Kolejny punkt mówi natomiast, że przed wysłaniem istotnych dla sprawy dokumentów drogą elektroniczną konieczne jest poinformowanie klienta o „ryzyku związanym z zachowaniem poufności przy wykorzystaniu tych środków”. Kodeks etyki adwokackiej jest zatem doskonałym punktem odniesienia do codziennej praktyki wykonywania zawodu adwokata.

Kodeks Postępowania Karnego a tajemnica adwokacka

Chociaż prawo o adwokaturze oraz zbiór zasad etyki adwokackiej stanowią podstawowe źródła zasad tajemnicy zawodowej dla adwokatów, w pewnych aspektach zagadnienie to omawiane jest także przez Kodeks Postępowania Karnego. Nie wyjaśniając już, czym jest tajemnica adwokacka kpk wskazuje tylko w dwóch paragrafach specyficzne okoliczności procesu karnego. Kodeks wprowadza „zakaz przesłuchiwania obrońcy lub adwokata udzielającego pomocy prawnej osobie zatrzymanej, co do faktów, o których dowiedział się, udzielając porady prawnej lub prowadząc sprawę”. Jednak relacja tajemnica adwokacka kpk została nieco złagodzona w dalszej części kodeksu, wprowadzającej pewnego rodzaju zwolnienie z tajemnicy adwokackiej, dla okoliczności niezbędnych dla dobra wymiaru sprawiedliwości, które nie mogą być ustalone na podstawie innego dowodu.

Tajemnica adwokacka zakres jej stosowania

Analizując, czym jest w praktyce tajemnica adwokacka zakres jej obowiązywania, powinniśmy rozciągać na wszelkie podmioty, mające jakikolwiek kontakt służbowy ze sprawą. Chodzi tu przede wszystkim o współpracowników adwokata, którzy siłą rzeczy posiadają gruntowną wiedzę o sytuacji klienta i znają pełną dokumentację. W ramach parasolu ochronnego, jaki roztacza nad klientem tajemnica adwokacka, zakres jej obowiązywania dotyczy, także konieczności zabezpieczenia przez adwokata wszelkich dokumentów przed dostępem do nich nieuprawnionych osób.

Widać zatem, że tajemnica zawodowa adwokata nie kończy się tylko na jego własnej osobie, lecz obejmuje szereg innych czynników, które należy wziąć pod uwagę. Także kwestie techniczne grają tu dużą rolę. Adwokat mógłby być pociągnięty do odpowiedzialności, gdyby okazało się, że informacje wyciekły na skutek braku zabezpieczeń informatycznych na komputerze czy korzystania z niepewnych kanałów komunikacji internetowej. Tajemnica adwokacka zakres swojego działania upatruje we wszelkich informacjach dotyczących sprawy klienta. Przepisy prawne nie są w stanie jednoznacznie przewidzieć zawiłych czynności procesowych i tematyki spraw, dlatego stosują jednoznaczne słowo „wszystkie” w celu zabezpieczenia się przed niejasnościami co do interpretacji.

Na jakich zasadach możliwej jest zwolnienie z tajemnicy adwokackiej?

Zwolnienia, jakim podlega tajemnica adwokacka kpk częściowo wymienił w artykule 180 kodeksu. Do tej kwestii odnosi się także wspomniana już ustawa prawo o adwokaturze, która mówi o wyłączeniu adwokata z obowiązku zachowania tajemnicy w celu „przeciwdziałania wprowadzaniu do obrotu finansowego wartości majątkowych pochodzących z nielegalnych lub nieujawnionych źródeł oraz o przeciwdziałaniu finansowaniu terroryzmu”. Kwestią dosyć mocno problematyczną staje się zwolnienie z tajemnicy adwokackiej podczas przesłuchania adwokata jako świadka w procesie cywilnym lub karnym. Wiadomo, że może on posiadać wiedzę zdolną do pokierowania werdyktu sędziowskiego w określonym kierunku. Z drugiej strony, etyka nakazywałaby niewykorzystywanie tej wiedzy przeciwko stronie procesu. Aby dowiedzieć się, jakim wyłączeniem w tym względzie podlega tajemnica adwokacka wyjątki zapisano w wymienionych powyżej ustawach.

Natomiast kodeks etyki adwokackiej zdecydowanie przeciwstawia się traktowaniu wiedzy adwokatów jako materiału dowodowego w sprawie. Mówi on, że „adwokatowi nie wolno zgłaszać dowodu z zeznań świadka będącego adwokatem lub radcą prawnym w celu ujawnienia przez niego wiadomości uzyskanych w związku z wykonywaniem zawodu”. Zatem tajemnica adwokacka wyjątki upatruje wyłącznie w zapisie o przeciwdziałaniu praniu brudnych pieniędzy czy wspieraniu działalności terrorystycznej. W przypadku najcięższych przestępstw prym nad tajemnicą adwokacką wiedzie powszechnie uznany w polskim prawie obowiązek denuncjacji.

A co w sytuacji, gdy adwokat zostanie oskarżony przez swojego klienta i sam będzie uczestniczył w procesie cywilnym jako jego strona? Czy wówczas tajemnica adwokacka pozbawia go prawa do obrony? Okazuje się, że tą specyficzną sytuacją miał już okazję zająć się Sąd Najwyższy w swoim orzecznictwie. Już w latach 60. sformułował on koncepcję tajemnicy adwokackiej o charakterze względnym. Orzeczenia jednoznacznie stwierdzają, że obowiązek zachowania tajemnicy adwokackiej ustaje, gdy klient sam ujawnił treść rozmów z adwokatem na rzecz zainicjowanej przez niego sprawy karnej przeciwko adwokatowi. Wskazano również na fakt, że restrykcyjne egzekwowanie w tym przypadku tajemnicy adwokackiej stanowiłoby jawną niesprawiedliwość dla samego adwokata, który de facto pozbawiony byłby prawa do obrony. Tajemnica adwokacka wyjątki posiada zapisane w różnych przepisach prawa, jednak warto mieć świadomość, że takowe istnieją dla bardzo indywidualnych okoliczności.

Jakim karom podlega naruszenie tajemnicy adwokackiej?

Pomimo faktu, że tajemnica adwokacka wyjątki jej obowiązywania ma zapisane w prawie, w zdecydowanej większość spraw pozostaje ona czynną gwarancją ochrony interesów klienta. Jakiekolwiek udowodnione naruszenie jej przez adwokata może skutkować postępowaniem dyscyplinarnym przeciwko niemu, a także sprawami karnymi i cywilnymi. Wysokość roszczeń klienta zależałaby wówczas od strat przez niego poniesionych. Adwokatowi groziłaby utrata licencji, konieczność finansowego zadośćuczynienia za szkody, a nawet kara pozbawienia wolności. Dlatego tak ważne jest, aby adwokat korzystać z bezpiecznych środków komunikacji z klientem, a spotkania odbywały się wyłącznie na terenie kancelarii. Jeśli bezpośredni kontakt z klientem jest niemożliwy, należy zabezpieczyć zapisy z rozmowy i przyrządzić dokumentację, przygotowując sobie materiał dowodowy na poczet obrony przed potencjalnymi oskarżeniami.