Spadek po rodzicach – najważniejsze zasady dziedziczenia

Dziedziczenie po rodzicach jest najbardziej typowym przykładem spadkobrania. Dzieje się tak, bo najczęściej zdarza się, że rodzice umierają wcześniej, niż dzieci. Z tego względu zarówno sądy, jak i notariusze przeważnie procedują właśnie tego rodzaju sprawy. Jednocześnie praktyka pokazuje, że powodują one cały zestaw różnorodnych trudności. Znajomość podstawowych zasad, na jakich dzieci dziedziczą po swoich rodzicach niejednokrotnie pozwala ich uniknąć. O czym więc należy pamiętać?

Dziedziczenie po rodzicach przez dzieci

Dziedziczenie po rodzicach – podobnie, jak wszystkie pozostałe przypadki dziedziczenia – może nastąpić na podstawie ustawy lub testamentu. Przy czym należy pamiętać, że do dziedziczenia ustawowego dochodzi tylko wówczas, gdy spadkodawcy nie pozostawią po sobie testamentu, bądź co prawda pozostawią go, jednak okaże się on nieważny. Jeżeli jednak do dziedziczenia ma dojść na mocy przepisów Kodeksu cywilnego – bo o tę „ustawę” tu chodzi – to kto dokładnie zostanie powołany do dziedziczenia zależy od szeregu okoliczności. Zwłaszcza o tego czy mamy do czynienia ze spadkobraniem po jednym bądź po obojgu rodzicach oraz czy wszystkie dzieci dożyły otwarcia spadku.

Spadek po rodzicach bez testamentu – podstawowe informacje

Zacznijmy od sytuacji typowych, czyli od postępowania spadkowego w przypadku, gdy umiera jeden z rodziców, pozostawiając swojego współmałżonka oraz dzieci. Wówczas spadkobiercy dziedziczą w częściach równych – część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza, niż jedna czwarta całości spadku. Oczywiście chodzi tu o „,małżonka”, a więc osobę pozostającą w chwili śmierci – a tym samym w chwili otwarcia spadku – spadkodawcy w związku małżeńskim z nim. Jeżeli więc przed tym dniem uprawomocnił się np. wyrok rozwodowy, były małżonek nie zostanie powołany do dziedziczenia na mocy ustawy. Nie ma tu natomiast znaczenia śmierć w czasie trwania procesu rozwodowego. Poza tym spadek po rodzicach bez testamentu przypada zarówno dzieciom zrodzonym w małżeństwie, jak i poza nim.

Dziedziczenie po rodzicach przez dzieci wygląda nieco inaczej wówczas, gdy przynajmniej jedno z nich nie dożyło otwarcia spadku. Wówczas część spadku po ojcu lub matce, jaka przypadłaby ich dziecku, przechodzi na jego małżonka i potomstwo. Oczywiście sprawa komplikuje się, gdy zmarłe dziecko nie posiadało współmałżonka bądź swoich dzieci. W takich okolicznościach najczęściej do dziedziczenia dochodzi żyjący rodzic oraz rodzeństwo. Natomiast, kiedy jednocześnie zmarło obydwoje rodziców, całość spadku – w częściach równych – dzielona jest pomiędzy ich dzieci. Jeżeli małżonkowie dzieci nie mieli, dziedziczą dalsi krewni. Kwestie te ustala się w ramach sądowego postępowania o stwierdzenie nabycia spadku lub przed notariuszem poprzez akt poświadczenia dziedziczenia.

Mieszkanie po rodzicach – potrzeba wizyty u notariusza lub w sądzie

Trzeba pamiętać, że ustawodawca w Kodeksie cywilnym określił jedynie komu przypada jaka część spadku. Prawodawca nie rozwiązuje – co do zasady – problemu, które elementy majątku pozostawionego przez spadkodawcę powinny przypaść określonym spadkobiercom. Stąd po określeniu ich kręgu trzeba jeszcze przeprowadzić postępowanie o dział spadku. Można tego dokonać przed notariuszem lub sądem. Dopuszczalna jest także sytuacja, kiedy spadkobiercy sami umówią się kto i jakie elementy spadku otrzyma.

Jeżeli jednak w skład masy spadkowej wchodzi nieruchomość, umowa ta musi mieć formę aktu notarialnego. Mówiąc inaczej, kiedy trzeba podzielić mieszkanie po rodzicach, nie można tego dokonać inaczej, niż przez wizytę u notariusza lub przez zainicjowanie sprawy przed sądem. Z pewnością są to kolejne argumenty na rzecz sporządzania testamentów, zwłaszcza przez posiadaczy bardziej wartościowego majątku. Spadek po rodzicach bez testamentu może się bowiem okazać bardzo skomplikowaną i czasochłonną sprawą.

Podział po rodzicach – z testamentem może być prościej

Jeżeli dziedziczenie po rodzicach przez dzieci może nastąpić na podstawie ustawy lub testamentu, zawsze warto wziąć pod uwagę spisanie ostatniej woli. Ważny testament właściwie rozwiązuje wszystkie z przedstawionych powyżej problemów, gdyż w jego treści spadkodawca od razu wskazuje co i komu przypadnie po jego śmierci. Z tego względu nie trzeba najpierw ustalać kręgu spadkobierców i przypadających im części masy spadkowej, a następnie dokonywać jej podziału pomiędzy nich. Nie oznacza to jednak, że ze sporządzeniem testamentu nie wiążą się pewne kwestie, o których nie wolno zapominać. Zwłaszcza wówczas, gdy w grę wchodzi mieszkanie po rodzicach.

Podział po rodzicach z testamentem – o czym należy pamiętać?

Przede wszystkim należy zadbać o ważność testamentu, a więc o jego sporządzenie w takiej formie, aby wywierał on skutki prawne. W tym kontekście najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest spisanie testamentu w formie aktu notarialnego. Nie jest to oczywiście jedyna z dopuszczalnych prawem form. Można skorzystać jeszcze chociażby z testamentu pisemnego, a więc sporządzonego w całości odręcznie przez samego spadkodawcę, przez niego podpisanego i opatrzonego datą. W grę może wchodzić także testament allograficzny, czyli przygotowany wobec odpowiedniego urzędnika państwowego lub samorządowego oraz w obecności dwóch świadków. Kodeks cywilny reguluje także specjalne formy testamentu, np. testament podróżny lub wojskowy.

Podział po rodzicach z testamentem z pewnością jest najmniej problemowy wówczas, gdy powołani w nim do dziedziczenia wiedzą o fakcie sporządzenia przez przyszłego spadkodawcę ostatniej woli oraz zgadzają się z jej treścią. Drugi z tych warunków odnosi się właściwie do wszystkich tych, którzy byliby spadkobiercami na mocy ustawy – zwłaszcza do dzieci. Jeżeli z jakiś powodów rodzic bądź rodzice zdecydują się zapisać swój majątek tylko niektórym dzieciom, pozostałe mają prawo żądać zachowku, a niekiedy usiłują w ogóle podważyć testament. Dlatego decydując się na przygotowanie testamentu, należy wziąć pod uwagę szereg różnego rodzaju okoliczności, nie tylko prawnych. Dopiero wówczas spełni on swoją rolę.